BİRLEŞİK DUYULAR VE MÜZİK

Tarih boyunca insanlığın nörolojik eylemleri ve sonuçları üzerine araştırmalar yapılmıştır. Araştırmalar derinleştikçe beynimizin nasıl çalıştığına dair önemli sonuçlar elde edilmiştir. Tüm bunlara rağmen beynimizdeki hareketlilik gizemini korumaktadır. Müzik bu noktada ele almamız gereken önemli bir alandır. 1812 yılında Georg Tobias Ludwig Sachs, doktora tez çalışmasında “renkli fikirler”den söz eder. Tezi önceki çalışmalara göre Sinestezi alanında kabul gören ilk kuramsal çalışmalardandır. Bilim dünyası görme ve duyma algısı ve uyaranları açısından birleşik bir zemin konusunu tartışırken, müzisyen ve ressamların çalışmaları öncü rol üstlenmiştir.

Sinesteziyi duyuların birleşimi diye ifade edebiliriz. Bir başka değişle bir duyunun uyarılmasının farklı bir duyu kanalında doğal algı tetiklemesi… Örneğin bir kokuyu şekil olarak görmek gibi… Sinestezinin müzik alanındaki karşılığı ise Kromestezi’dir. Kromestezi aynı zamanda bireyler açısından müzikal becerileri kolaylaştırmaktadır. Kromesteziye sahip müzisyenlerin duyduklarına karşı istemsizce renk görmeleri oldukça normal bir durumdur. Müzik dinlerken ve/veya ses duyduklarında renk algılayanlar, senkronik olarak renkleri deneyimlerler. Bu sinestetikler için doğal bir algılama sürecidir.

Franz Liszt, kromesteziye sahip olduğu için renkler konusunda hassastı. Eserlerinin icrası sırasında renklerle anlatım yapmasıyla bilinirdi. Kendisi sesi renklere dönüştüren kromestezi deneyimleyenlerdendir. Bu sayede kompozisyonlarında renkli ve atmosferik kanallar oluşturmuştur.

Leonard Bernstein, tını, renk vb. kavramları sürekli tartışarak gündeminde tutmuştur. Orkestraların tınıyı değiştirdiklerinde radikal anlamda müdahale ederek hassasiyetini göstermiştir. Kromestezi deneyiminin, ona müzik kariyerinde katkı sağladığı söylenmektedir.

Oliver Messiaen, kromesteziyi bestelerinde kullanmıştır. Bu anlamda yapıtlarının avangard formda olduğu görüşü yaygındır ona göre akor ve gamların “yeşilimsi altın”, “mavi-turuncu” gibi renk skalalarında karşılıkları vardı. Tını ve renk ilişkisi kanalıyla “müzikal bir alfabe” ya da yeni bir yazım tekniğine yönelmişti.

Müzikal açıdan kullanılan tekniklerin, kromestezi deneyimleri olan müzisyenler için yapıtlara yansıması konusunda klasik teknikler bir kenara bırakılarak yeni arayışlar, müziğe yeni soluklar getirdi. Başlangıçta geleneği savunanlarca şiddetli eleştirilere maruz kalsalar da, zamanla yapıtları kabul görmüştür.

Bir Sergiden Resimler  Modest Mussorgsky’nin on bölümden oluşan sıra dışı kompozisyonu. Mussorgsky’nin yakın dostu Viktor Hartmann 1873 yılında 39 yaşında yaşama veda eder. Bu ölüm Mussorgsky derinden sarsar. Hartmann’ın anısına onun eserlerinden oluşan sergiyi gezen Mussorgsky çok sevdiği dostunun görsellerini notalara dökmeyi düşünür. Böylece yukarıda adı geçen eser, on farklı tablonun müzikale dönüşmesiyle gerçekleşir. Mussorgsky’nin sanatındaki dehası, tabloların müzikal tasvirleriyle yeniden kurgulanmıştır. Eserde ana tema Promenade (gezinti)’dir. Mussorgsky eserinde salt görselleri değil, aynı zamanda tuval içindeki atmosferleri ve ruh hallerini de seslerle çizer.

Müzik tarihinde Sinestezi ve onun bir türevi olan Kromestezi nörolojik açıdan negatif düşünülse de, literatüre kazandırdıkları açısından önemlidir. Bu anlamda zengin bir repertuar oluşmuş ve müzikal yaratı boyutları genişlemiştir. Müzisyenler dışında ressamların yaptığı seslere yönelik çalışmaları, senfonik şölen havası çağrıştırır. Paul Klee’nin özellikle Fugue in Red yapıtını izlerken füg tekniğinin büyülü tınılarını duymanın hazzını yaşarsınız. Tablolarındaki geometrik şekiller, müzikteki senkopları simgeler. Kullandığı renkler kanalıyla tablolarında müzikal partisyon meydana getirmiştir. Yarı şeffaf renk katmanlarıyla, dikey yazım tekniğini ustaca müzikseverlere sunmuştur. Paul Klee yapıtlarını izlerken, senfoninin büyüsüne kapılır,  Mussorgsky dinlerken görselliğin hazzını yaşarsınız.