MÜZİK VE DİSTOPYA

 

Neandertal, Homo Sapiens insanının yeryüzü macerasının günümüze uzantıları şaşırtıcı derecede hızlı ilerliyor. Bundan binlerce yıl önce varlıklarıyla dünya kültürünün temellerini atan bu insanlar, artık bizlerin hayal bile edemeyeceği yaşam becerileriyle flulaşmaktadırlar. Bizler arkeolojik verilerle antropolojik çıkarımlar yaparak o döneme ait yaşam biçimlerini yeniden inşa ediyoruz…

Müzik insan kadar masum. Felsefi anlamda belki de insandan daha masum. Bunun doğruluğu üzerine sayfalarca yazılabilir, saatlerce konuşulabilir. İnsana dair ne varsa müzikte var. Başlangıçta ürettiğimiz müzik ile bu gün arasında ciddi farklılıklar var. Bu bir gelişme midir? Yoksa gittiğimiz yönün gereklilikleri midir? Bilinmez…

Thomas More’un ütopya tasviri, Pieter Bruegel’in Babil Kulesi,  Maleviç’in tabloları, Emre Lüle’nin eserleri ve mimari yapıdaki avangard perspektiften beslenen distopik çalışmalar, müzikal kompozisyonların tınılarıyla paralellik gösterir.

Tüm bunlara rağmen yaşam bizi farklı yönlere götürse de, nereye gittiğini bilen ve sanatıyla bizlere bunu göstermeye çalışan entelektüellerin sayısı oldukça fazladır. Distopik yazarların filozof ve/veya kâhin oldukları tartışmaya açık bir konudur. Müzik geleceğin kurgusunda daima zirvedeki yerini korumuştur. Müzik sanatı insanın kültür adına attığı her adımda yanında yer almıştır. Sessiz sinema döneminde baskın karakter sonraki dönemlerde yine filmin önüne geçen sarsıcı melodiler. İnsanlığın tarihi gelişiminde tarım faaliyetleri tarihin seyrini nasıl değiştirdiyse, elektriğin icadı da müziğin seyrini değiştiren en önemli icatlar arasında kendini gösterir. Böylece müzik tüm zamanların birikimlerini daha hızlı özümseme ve daha fazla alana seslenme imkânını yakaladı. “Oda müziği “atmosferinden kitlesel seslenişlere yönelerek farklı maceraların yaratılmasını sağladı. Özellikle kayıt teknolojisi müziğin gücüne güç katarak tüm kurgusal sanatlarda geleceğin şekillenmesine katkı sağladı.

Müzik Michel Foucault’nun Heterotopya kavramsallaştırmasına göndermelerde bulunularak pekala analiz edilebilir. Genlerimizdeki kodlar, fıtratımız, kültürel hafızamız vd. tetikleyici ve besleyici unsurlar müziği zamanda farklı boyutlarda algılamamızı sağlar. İşte bu noktada foucalut’nun heterotopik kavramı melodilerin mistik dünyasında olan biteni anlamamızın kapılarını aralar. Distopya bu gün var olmayan ve gelecekte bizlerin toplum mühendisliğimizde önemli rol oynayan şimdilik bellek oyunu…

Özellikle dünya savaşlarından sonra ortaya çıkan müzikal akımlar başlangıçta ütopik mesajlar içerse de, zamanla bu ütopyanın gelişen kapitalizm sayesinde distopyaya dönüşümü kaçınılmaz olmuştur.

İçeriğinde geleceğe dair hayali tüm yaşam enerjisini barındıran ütopya, zamanla distopya kavramıyla pasifleşmiştir. Ütopya ironik olarak ütopik, distopya ise belleğimizi manipüle eden gelecek tasarımlarının yeni adresidir. Müzikal anlamda bu noktada yeterli olmasa da önemli eserler, önemli film müzikleri ve beraberinde müzikal manifestolar gelişmektedir. Yukarıda sözünü ettiğimiz elektriğin icadı bu anlamda kırılma noktasıdır. Müzikal formların tonal yapıyı kırması, elektronik müzik geleceğin müzikal tınılarının tohumlarını atmaya başlamıştır. Thomas More’un ütopya tasviri, Pieter Bruegel’in Babil Kulesi,  Maleviç’in tabloları, Emre Lüle’nin eserleri ve mimari yapıdaki avangard perspektiften beslenen distopik çalışmalar, müzikal kompozisyonların tınılarıyla paralellik gösterir. Repo! Genetik Opera  besteleri açısından oldukça sarsıcı kompozisyonlara sahiptir. 2008 yapımı bu müzikal film, gotik ve distopik kavramları çağrıştıran seyirciyi ve dinleyiciyi etken kılan sanat eseridir. Tüm bunlar kamusal alanda aynı zamanda korku yaratır. Bilinmeyene olan merak ve kollektif korkularımız bizleri asla yalnız bırakmaz. George Orwell, Aldous Huxley vb. yazarlar, müzisyenlerin yaptıklarını sözcüklerle gerçekleştirmişlerdir. Eserlerinde var olan gelecek kurgusu inandırıcılığını yitirmeden ürkütücü olmasına rağmen kabullenilmiştir.

Ütopyadan distopyaya ve aynı zamanda siperpunk atmosferine uzanan kadim zamanların klan toplulukları, makinalarla bütünleşme yolunda ilerliyor. Bu süreci özellikle edebiyatta ve sinemada anlatan entelektüellerin önemli yardımcısı ve olayın boyutlarını vurgulamanın gücü, müziğin sihirli dünyasında gizli. Müzik nereden bakarsak bakalım bu süreci anlatanların tek dayanağı. Özellikle dünya savaşlarından sonra ortaya çıkan müzikal akımlar başlangıçta ütopik mesajlar içerse de, zamanla bu ütopyanın gelişen kapitalizm sayesinde distopyaya dönüşümü kaçınılmaz olmuştur. Charlie Chapli’nin Modern Zamanlar filmi ayrıca dikkat çekmek istediğim bir sanat şaheseridir. Portekizli sanatçı Surma’nın Wanna be Basquiat adlı parçası ve onun üzerine yapılan video distopik bir müzik kompozisyonudur.

İnsanın geleceğine dair sorgulamaları yapması kaygı ve merak ürünüdür. Geçmişte kanaat önderi olarak gördüğümüz şamanlar, kâhinler, falcılar vb. aslında her dönem yapısal farklılıklarla bizlerle beraberler. Bir fal uygulaması bizi müjdeli haberle mutlu edebilir. Verdiğimiz küçük ipuçları geleceğimizin nasıl şekilleneceğini anlatır. Unutulmaması gereken önemli bir konuda doğanın kendine özgü yasalarının olması. Tam da bu noktada distopik felsefe bizlere bu yasaların değiştirilebileceğini hatta bizim hakkımızda hükmü verenlerin olduğunu söyler. Teknoloji ve biyomekanik ilerleme artık yapay zekâ denilen yarı somut bir olguyu yaşantımıza soktu. Böylece kâhinlerin vb. karakterlerin yerini yapay zekâ dediğimiz ve şimdilik komut tuşları parmaklarımızda olan bilgisayarlar aldı. Müzik kendi mecrasının hassas zemininde yapay zekânın labirentlerinde yeni tınılarını üretiyor. Tonal ve çağdaş müziğin sürekli aradığı ses evrenindeki saf melodiler yapay zekâ yardımıyla yeni bir ivme kazandı. Müziğin içinde sorgulamalar yaparken insana dair değerlerin ve genlerimizdeki negatif hedonist kalıntıların yapay zekâ kanalıyla tetiklenerek vereceği zararları biraz düşünmekte yarar var…